Περί “Information Overload” και “Attention Economy” (final cut)

Βρισκόμαστε στο πρελούδιο της Γαλλικής επανάστασης όταν στα 1755 ο Γάλλος φιλόσοφος Denis Diderot θα αναφερθεί για πρώτη φορά στη διαφαινόμενη αλλαγή στον τρόπο που αλληλεπιδρά ο σύγχρονος ανθρώπινος νους με τα γνωστικά ερεθίσματα που δέχεται από το περιβάλλον του:

• "As long as the centuries continue to unfold, the number of books will grow continually, and one can predict that a time will come when it will be almost as difficult to learn anything from books as from the direct study of the whole universe. It will be almost as convenient to search for some bit of truth concealed in nature as it will be to find it hidden away in an immense multitude of bound volumes." Encyclopédie"

Πράγματι, η ραγδαία τεχνολογική ανάπτυξη, απόρροια της βιομηχανικής επανάστασης και των απαρχών εδραίωσης του καπιταλιστικού συστήματος, θα πυροδοτήσει και θα εκβιάσει μια πρωτόγνωρη πρόοδο στον τομέα της επιστήμης και των γραμμάτων. Η μεταφορά αυτή της γνώσης στο ευρύ κοινό θα επιτευχθεί μόνο μετά τις διάφορες κοινωνικές αναταραχές (ύστερος 19ος και απαρχές 20ου αιώνα) και την εδραίωση των μέσων ενημέρωσης ως καθοριστικού παράγοντα στη διαμόρφωση της καθημερινότητας του νέου "ανθρώπου-εργάτη".

Η ενσωμάτωση των μέσων ενημέρωσης στο σύμπλεγμα των μορφών άσκησης εξουσίας, -ιδίως μετά και την εφεύρεση της τηλεόρασης- θα μεγεθύνει το βαθμό έκφανσης του φαινομένου αυτού σε κάθε μορφή αποτίμησης της πληροφορίας (επιστημονική γνώση, καθημερινότητα, πολιτική) από τον άνθρωπο. Η εισαγωγή δε του διαδικτύου στην καθημερινότητα του, δε θα μπορούσε να αποφύγει όλα αυτά τα χαρακτηριστικά που κληρονομεί κάθε μέσο παροχής πληροφόρησης στη νέα ψηφιακή του εκδοχή, οδηγώντας πλέον έτσι σε μια υπερθετική μορφή εμφάνισης και διείσδυσης του φαινομένου αυτού της υπερσυσσώρευσης πληροφοριακών πηγών και μέσων.

Είναι αυτή η "πλεονάζουσα" γνώση-πληροφορία αλλά αφενός και ο τρόπος που αυτή παρέχεται από το μέσο-κομιστή και αφετέρου ο τρόπος πάλι που καλείται ο δέκτης να τη διαχειριστεί και να την επεξεργαστεί, που αποτελούν τον κορμό αυτού που ονομάζουμε "Πλεονάζουσα πληροφόρηση" κατά τον όρο που εισήγαγε πρώτος στα 1964 ο Bertram Gross, στο βιβλίο του "The Managing of Organizations" ως "Information overload".

Ήδη από το 1971, ο Herbert Simon θα αναζητήσει συστηματικά και εμπεριστατωμένα μια μέθοδο προσέγγισης του φαινομένου αυτού συμβάλλοντας στην αναγωγή του ως ενός προβλήματος καθαρά οικονομικής φύσεως, ορίζοντας παράλληλα και τις απαρχές αυτού που θα χαρακτηριστεί αργότερα ως "Attention Economy". Βάση της αναλυτικής αυτής διαδικασίας η πρόσβαση στην γνώση και την πληροφορία καλείται να γίνει πάντα κάτω από συγκεκριμένες προϋποθέσεις και διαδικασίες ώστε να επιτευχθεί το προσδοκώμενο αποτέλεσμα.

• "...in an information-rich world, the wealth of information means a death of something else: a scarcity of whatever it is that information consumes. What information consumes is rather obvious: it consumes the attention of its recipients. Hence a wealth of information creates a poverty of attention and a need to allocate that attention efficiently among the overabundance of information sources that might consume it"

Poverty of attention ή "Attention crisis", "Information overload syndrome" είναι όροι που για κάποιον που έρχεται για πρώτη φορά σε επαφή με το αντικείμενο φαντάζουν υπερβολικοί αλλά κρύβουν έναν ολόκληρο κόσμο με διόλου ευκαταφρόνητα οικονομικά μεγέθη και πλήθος συγγραφικού έργου.

Κατά την ανάλυση που ενδεχομένως θα επιχειρήσει κάποιος θέλοντας να κάνει μια ολιστική παρουσίαση του φαινομένου αυτού (Information Overload) και των παρελκόμενων του (οι ανωτέρω αλλά και άλλοι παραπλήσιοι όροι), θα καταλήξει σίγουρα κάποια στιγμή να "μολυνθεί" από αυτό που μελετάει καλούμενος να διαχειριστεί σωστά τη σχετική και περίσσια με το αντικείμενο αυτό πληροφορία. Πέρα αυτού του "συστημικού" προβλήματος, το σίγουρο είναι επίσης ότι δε θα μπορέσει να αγγίξει όλες τις πτυχές και εκφάνσεις του φαινομένου. Δεν πρέπει όμως να αγνοούμε το γεγονός ότι στην εποχή της τηλεματικής, δεν έχει σημασία πλέον η γνώση αυτή καθ' εαυτή ως αξιακό αντικείμενο, αλλά η πρόσβαση στη γνώση, αποτιμώντας ίσως τη ρήση:

• Information is not knowledge.
  – Albert Einstein

Με βάση λοιπόν αυτό το μοντέλο εργασίας, η παρουσίαση του φαινομένου θα πρέπει να ξεκινήσει με τις αιτίες που συντελούν στην εμφάνιση του, κάνοντας σαφή τη διάκριση του με την έννοια του "Sensory overload" και δείχνοντας ενδεχομένως κάποιες χαρακτηριστικές πηγές δημιουργίας του φαινομένου ως προς κάποιο υποτομέα όπου εμφανίζεται το φαινόμενο αυτό (πχ I.O. στο Internet). Ακολούθως θα πρέπει να αναφερθεί στον τρόπο που διαφαίνεται η ιδιαιτερότητα του φαινομένου προβάλλοντας ζητήματα-θέσεις του όπως "Information Fatigue", "Information Addiction" (παραθέτοντας ίσως προσωπικές μαρτυρίες "χρηστών"), και αναδεικνύοντας πιο επισταμένα το "I.O.S = Information Overload Syndrome", τη σύνδεση του με τον τομέα της ψυχιατρικής, και τρόπους αντιμετώπισης του μέσα από τεχνικές που ξεκινούν από απλές συμβουλές έως προτάσεις ειδικών. Όλα τα παραπάνω είναι ζητήματα-θέσεις που αφορούν κυρίως τον τρόπο εκδήλωσης του φαινομένου στο διαδίκτυο και λιγότερα τα υπόλοιπα -ηλικιακά μεγαλύτερα- μέσα.

Με τη λέξη παρελκόμενα, αναφερόμαστε σε έννοιες όπως οι παραπάνω θέσεις αλλά κυρίως στα όσα χαρακτηρίσαμε ως "Attention Economy". Θα πρέπει να ξεκινήσουμε πάλι από μια προσπάθεια να αποδώσουμε συνοπτικά τον όρο, να αναφέρουμε εν συνεχεία το πως αυτός επενεργεί στον τομέα των κοινωνικών μέσων ενημέρωσης και να καταλήξουμε στην εξέταση του θέματος από καθαρά οικονομική σκοπιά. Αυτό θα πρέπει να περιλαμβάνει αναλύσεις που εμπεριέχουν έννοιες όπως ο μετασχηματισμός των τάξεων λόγω της νέας αυτής οικονομίας αλλά και προφανώς μελέτες ειδικών που να καταδεικνύουν αυτή τη μεταστροφή του οικονομικού μοντέλου και τα νέα χαρακτηριστικά της γνωρίσματα μέσα από μια σειρά ενδεχομένως κατάλληλα επιλεγμένων άρθρων. Η νέα αυτή "δομή" εκτός του παραπάνω θεωρητικού πλαισίου ανάλυσης, απαιτεί και απτά παραδείγματα που αφορούν τόσο τον τρόπο που οι εταιρίες επιδιώκουν να εκμεταλλευτούν το φαινόμενο προς ιδίο όφελος, αλλά και το πως αυτό επεκτείνεται στον τρόπο που λειτουργεί το ίδιο το διαδίκτυο, από λειτουργικής-τεχνικής σκοπιάς και από πλευράς των ίδιων των χρηστών.

Σίγουρα μια τέτοια ολιστική προσέγγιση θα πρέπει να δώσει χώρο και στους θιασώτες της αντίπερα όχθης ώστε να μπορεί ο αναγνώστης να εξάγει μόνος του τα δικά του συμπεράσματα μην όντας χειραγωγούμενος από μια μονολιθική και προκατειλημένη ενδεχομένως παρουσίαση.

Όλα αυτά στη θεωρία, διότι στην πράξη το πως θα προσεγγίσει ο καθένας μια τέτοια εργασία εναπόκειται σε αυτό που καλούμε, "ποιητική αδεία"...